Op weidevogelsafari met Vogelwacht Tjalleberd/De Streek

De wind is noordelijk en waait stevig, een dikke jas is geen overbodige luxe op deze avond in april. Een bont gezelschap van genodigden verzamelt zich in de schuur van boer Herman de Glee, wiens boerderij schitterend gesitueerd ligt, middenin de weilanden aan het einde van de doodlopende weg de Hooilanden. De Glee heeft geen melkkoeien meer, maar laat ongeveer zeventig stuks Black Angus vleeskoeien volledig circulair het perceel beweiden. Grofweg de helft van de oppervlakte van zijn boerenbedrijf is zogenaamd beheersland, met de daarbij behorende spelregels betreffende maaien, bemesten et cetera. Dit alles om een voor zo goed mogelijk leefklimaat voor de weidevogels te zorgen.

In een veewagen door de weilanden

Bas van den Berg is secretaris van Vogelwacht Tjalleberd/De Streek. “Dit is de tweede keer dat we de safari organiseren”, vertelt hij. “Een paar weken geleden was de eerste, met de agrariërs die actief meedoen in dit beheersgebied.” Bas van den Berg is daarnaast ook bestuurslid van de overkoepelende Bond Friese VogelWachten (BFVW). De Vogelwacht is op zoek naar nieuwe wegen om de betrokkenheid van de mensen te vergroten en het organiseren van weidevogelsafari’s is daar één van.

De aanwezigen worden in een veewagen met een tractor ervoor door de weilanden gereden. Bestuurslid Rinze van der Veen, verantwoordelijk voor de technische zaken binnen het vogelwachtbestuur en tevens voor het ringen van jonge kerkuilen, is vanavond onze chauffeur. Wij staan mooi in de luwte van de schotten van de veewagen en de aanwezige vogels worden op die manier eigenlijk helemaal niet verstoord, terwijl je met een verrekijker een prachtig overzicht krijgt van wat er zoal tussen het kruidenrijk en Engels raaigras aan vogels rondloopt. “Er wordt vaak gezegd dat er in Engels raai geen weidevogels zouden voorkomen, maar dat is niet waar”, meent Vogelwacht voorzitter Jouke de Glee, inderdaad de broer van Herman. “Hier nestelen meerdere paartjes grutto’s er in. Volgens mij heeft het meer te maken met wat er in de bodem zit.”

Predatie
Het stuk beheersland waar de tocht doorheen gaat is 130 hectare groot. “In 2020 zijn we begonnen met het afrasteren van het hele gebied om de grondpredatie van met name de vos tegen te gaan. Dit blok vraagt een totale lengte van vijf kilometer aan draadraster”, legt Bas van den Berg uit.

In de Lúnberter Krite, waar vijf veehouders proberen een stuk van hun perceel als weidevogelparadijs in te richten, is hierdoor een aanzienlijk lager aantal eieren en kuikens ten prooi gevallen aan de sluwe jagers. Herman de Glee: “Om ervoor te zorgen dat de stroom op de draden op peil blijft, moet in het groeiseizoen elke week de gehele lengte met de bos- of klepelmaaier gemaaid worden. Dat is best arbeidsintensief, maar we doen het in ploegjes en alle veehouders werken eraan mee, zo is het te doen. En de toegenomen broedresultaten helpen ook om de noodzaak ervan niet uit het oog te verliezen.”

De predatie door marterachtigen blijft een punt van aandacht en ook de explosief toegenomen populatie ooievaars eist nogal wat slachtoffers. Niet alleen weidevogelkuikens, ook jonge hazen zijn niet veilig voor de eibers. “Het komt voor dat er tientallen achter de maaier aanlopen en ze als stofzuigers alles opvreten wat ze tegenkomen”, zegt Herman. Hij geeft als tip de jonge hazen in de trekker te zetten tijdens het maaien om ze daarna op een relatief veilige plek terug te zetten.

Water

Om een beeld te krijgen van wat er in die 130 hectare aan weide- en andere vogels voorkomt: in het beheersgebied werden vorig jaar zestig paar kieviten, veertig paar tureluren, veertien paar grutto’s en drie paar scholeksters waargenomen. Verder nog wilde eenden, krakeenden, veldleeuweriken, graspiepers en zowel gele als witte kwikstaarten. “En natuurlijk tegenwoordig ook een heleboel ganzen, die vreten de hele winter lang de percelen kaal”, aldus Herman.

Water is van groot belang in het weidevogelbeheer. In de greppels wordt door pompen die op windkracht of zonne-energie draaien, constant een hoog peil aangehouden. “We merken de afgelopen jaren dat er zich in het voorjaar vaker droogte voordoet en dat is funest voor de jonge kuikens”, zegt Bas. Vogelwacht Tjalleberd/De Streek beschikt over tien mobiele waterpompen.

Om te zorgen voor voldoende dekking voor de kuikens die net uit het ei gekomen zijn, wordt het land rondom de plas-dras stroken succesvol met mozaïek maaibeheer gewerkt. Jouke de Glee: “We hebben met een wildcamera geconstateerd dat er zich ‘s nachts heel veel kuikens schuilhouden; die maken gebruik van wat wij in de maaidata aanpassen.”

De Vogelwacht maakt gebruik van moderne middelen zoals een drone om de nesten in kaart te brengen en om pasgeboren reekalfjes op te sporen in percelen die gemaaid moeten worden. “Die liggen zo opgerold dat je ze eigenlijk altijd te laat ziet en bovendien blijven ze liggen”, zegt Herman. Bas vult aan: “Alle gevonden nesten worden met de mobiele telefoon ingevoerd.”

Insecten

Ook Keimpe Strikwerda, gewapend met een verrekijker waarmee hij voortdurend over de landerijen tuurt, is meegegaan op deze safari. Strikwerda is voorzitter van de BFVW en zegt dat de samenwerking met de provincie Fryslân heel goed werkt. “Je ziet hoe betrokken het provinciale bestuur is, als elk jaar de ceremonie voor het eerste kievitsei plaatsvindt. Alle bestuurders die zich vrij kunnen plannen voor dat moment, zijn er en je ziet allemaal lachende gezichten.” Hij benadrukt dat de enorm afgenomen hoeveelheid insecten een doorlopende zorg is in samenhang met het voorradig zijn van genoeg voedsel voor de opgroeiende kuikens. “Vergis je niet, de helft van alle weidevogels in Nederland broedt in onze provincie. De belangen voor de instandhouding van een stukje nationaal erfgoed zijn groot; gelukkig is dat besef ook bij de bestuurders aanwezig.”

Herman de Glee houdt zijn Black Angus koeien op een potstal, zodat er ruige stalmest beschikbaar is om over het land uit te rijden. Het effect daarvan is dat er veel meer insecten op afkomen en dat is goed nieuws voor de opgroeiende kuikens. “Je ziet soms dat vreemde combinaties elkaar aantrekken. Zo was er een perceel waar aardappelen werden geteeld en daar kwam de gele kwikstaart op af”, zegt Herman. Op zijn erf staat sinds dit jaar een nestkast voor valken en die is ook dadelijk in gebruik genomen door een broedpaar torenvalken.

Jeugdfûgelwachtdei op 6 juni

Voorzitter Jouke de Glee verzorgt gastlessen op de basisschool over wat de Vogelwacht Tjalleberd/De Streek allemaal doet. Zo probeert hij de jonge bewoners van Aengwirden in aanraking te laten komen met wat er in de weilanden rondom de dorpen te zien en te horen is. Secretaris Bas van den Berg noemt het voorbeeld van een kat die tijdens het broedseizoen hinderlijk aanwezig was in het broedgebied. Op Facebook werd hier melding van gemaakt en het dier is uiteindelijk gevangen en naar het dichtbij zijnde asiel gebracht. “Daar kwamen veel reacties op. Maar je laat wel zien dat je er bent en met de mensen in contact wil komen.”

Bas vindt dat de afstand naar het weidevogelbeheer kleiner gemaakt moet worden. Hij pleit voor het samenstellen van educatieve leskisten die op de basisscholen gebruikt kunnen worden. “Misschien zelfs met een kleine drone erin, zodat ook de moderne facetten van wat wij doen bij de jeugd bekend wordt. Misschien zou daar iets meer sturing in kunnen komen.” Bas is groot voorstander van het samenwerken om beschikbare kennis en inzichten te delen. “Het is schitterend om die vogels te zien, naar ze te luisteren en op die manier moeten we ook proberen om de jeugd te enthousiasmeren.” Om dat enthousiasmeren te bevorderen wordt er door de BFVW elk jaar een Jeugdfûgelwachtdei georganiseerd; dit jaar op zaterdag 6 juni in de manege Gaasterland in Harich.

BFVW-voorzitter Keimpe Strikwerda vindt ook dat er meer structuur en continuïteit tussen alle betrokken partijen zou moeten komen. “Der wurdt al in soad dien, mar miskien moatte wy mei syn allen noch mar ris goed om tafel”, zegt hij en hij kijkt intussen door de verrekijker naar een wulp die voorbij vliegt. Als de klep van de veewagen weer opengaat staat er als afsluiting van de safari een hapje en een drankje op ons te wachten.

Meer in formatie

Voor meer over alles wat met weidevogels in Fryslân te maken heeft zijn er een aantal websites met veel aanvullende informatie zoals www.friesevogelwachten.nl, www.grutskopusgreidefugels.nl en www.friesevogelwachten.nl. De Vogelwacht Tjalleberd/De Streek is te vinden op Facebook.

Tekst: Ferdinand de Jong
Foto’s: Mustafa Gumussu