Janita Baron bezoekt de leukste plekjes: de Heerenveense scheepsjongen Sjouke Gabbes
HEERENVEEN - Janita Baron wandelt en fietst voor GrootHeerenveen langs de leukste plekjes in de gemeente Heerenveen. Deze maand komt Janita terecht op een plek die niet zomaar voor iedereen toegankelijk is. Toch wil ze dit bijzondere verhaal graag met de lezers van GrootHeerenveen delen… Een verhaal over de Heerenveense scheepsjongen Sjouke Gabbes, die model zou hebben gestaan voor Robinson Crusoe.
In heel Friesland staan beelden in de openbare ruimte van beeldend kunstenares Suze Boschma-Berkhout (1922-1997). Voor velen is ze wellicht een onbekende naam, totdat men weet dat ze de maakster van onder meer het beroemde beeld van Bartje (uit Drenthe) is. In mijn zoektocht naar haar beelden kom ik erachter dat er ook eentje in Heerenveen te vinden is; helaas staat het beeld niet in de openbare ruimte. Gelukkig is het voor de nieuwsgierigen te zien door de ramen aan de achterzijde van Crackstate. Daarbij is het verhaal van deze beeldhouwster én dit beeld te leuk om niet te delen.
Friesche Maatschappij tot Onderlinge Verzekering van Schepen
Het beeld heet ‘Sjouke Gabbes’ en is gemaakt en gepelaatst in 1977, eerst voor buiten bij het gemeentekantoor van Heerenveen en later na een verbouwing naar binnen verplaatst. Suze Boschma-Berkhout heeft het beeld gemaakt in opdracht van de Friesche Maatschappij tot Onderlinge Verzekering van Schepen in Heerenveen ter gelegenheid van het 140-jarig bestaan van de Maatschappij. Het bedrijf heeft het kunstwerk aangeboden aan het gemeentebestuur als dank voor de gastvrijheid in Heerenveen.
Maar waarom ‘Sjouke Gabbes’? Daarvoor moeten we terug naar de verzekeringsmaatschappij. Oud-directeur E.H.Ph. Boschloo heeft namelijk voor de Tweede Wereldoorlog tijdens bronnenonderzoek ontdekt dat er wel heel opvallende overeenkomsten zijn tussen het beroemde boekpersonage Robinson Crusoe van Daniel Defoe uit 1719 én een jongeman uit Nijehaske, Sjouke Gabbes genaamd, scheepsjongen op de Geelvinck van schipper Willem de Vlamingh, in 1696 voor de VOC op weg naar West-Australië.
Schipbreukeling
Sjouke Gabbes werd geboren in een schippersgezin, langs de Tweede Herenwal in Heerenveen. Al jong verlaat hij Heerenveen en gaat werken als scheepsjongen op de ‘Wakende Boey’ van de Verenigde Oostindische Compagnie. In 1696 is hij scheepsjomgen op het VOC-schip Geelvinck, dat onder andere de westkust van Australië verder in kaart moet brengen en moet zoeken naar een vermist VOC-schip dat in 1694 spoorloos is verdwenen.
De bronnen zijn daarna verschillend: of de scheepsjongen Sjouke Gabbes nu zijn metgezellen is kwijtraakt bij deze zoektocht, of door een storm of ongeluk overboord zou zijn geslagen; hij strandt als schipbreukeling op een onbewoond eiland in de Stille Oceaan. Sjouke moet in z’n eentje zien te overleven. Net als Robinson Crusoe jaren later zou doen, bouwt hij een eigen onderkomen, zoekt hij naar voedsel, houdt hij een dagboek bij en probeert hij met de weinige middelen die hij heeft de beschaving na te bootsen.
‘Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes’
Als de Zwolse scheepschirurgijn Hendrik Smeeks Sjouke Gabbes jaren later ontmoet (nadat die gered is van het onbewoonde eiland) beschrijft Smeeks zijn avonturen in ‘Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes’, dat in 1708 gepubliceerd wordt, elf jaar vóórdat in 1719 ‘Robinson Crusoe’ van de Britse auteur Daniel Defoe verschijnt.
‘Robinson Crusoe’ vertelt het verhaal over een zeeman die als enige een schipbreuk overleeft en aanspoelt op een tropisch eiland. Hij houdt een dagboek bij om zijn verstand niet te verliezen. Het duurt maar liefst 28 jaar voordat hij gered wordt. Natuurlijk beleeft hij vele avonturen op het eiland. Het boek gaat onder meer over menselijke veerkracht en vindingrijkheid. Van het boek zijn talrijke versies gemaakt, en het verhaal is diverse malen bewerkt tot stripverhaal en film.
Fictie
Heeft Defoe zich laten inspireren door het Nederlandse verhaal van Hendrik Smeeks? Heeft Sjouke Gabbes met andere woorden model gestaan voor het fictieve personage Robinson Crusoe?
Er zijn verschillende wetenschappers die zich bezig hebben gehouden met de gelijkenissen tussen beide verhalen. Het is nooit honderd procent bewezen, maar in het algemeen wordt het verhaal over Sjouke Gabbes wel gezien als een directe inspiratiebron voor Robinson Crusoe. Dit terwijl de Daniel Defoe altijd heeft volgehouden dat de Britse zeeman Alexander Selkirk model heeft gestaan voor zijn boek.
Suze Boschma-Berkhout (1922-1997)
Ook het verhaal van de maakster van het beeld, Suze Boschma-Berkhout, kent vele leuke elementen. Suze Berkhout werd in 1922 geboren op West-Java en studeerde na de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam aan wat later de Gerrit Rietveld academie ging heten.
Deze bijzondere dame hield van het zelf hakken in kalksteen. Voordat ze in Leeuwarden ging wonen vanwege de nieuwe baan van haar man stond ze in de Jordaan in de tuin in 1954 het beeld van Bartje te maken. Van buurvrouwen kreeg ze te horen: ‘Hé, mot u dat nou doen? Ken u man dat niet voor u doen?’ Later moest ze overstappen op bronzen beelden, omdat er regelmatig een kunstwerk te prooi valt aan vandalen.
Zelf heeft Suze Boschma-Berkhout wel eens gekscherend opgemerkt dat er in elk Fries dorp een werk van haar staat. (Denk aan Mata Hari (Leeuwarden), Afke’s tiental (Wergea), Rembrandt en Saskia (Sint Annaparochie), Anton Wachter (Harlingen), Herman Gorter (Balk), Vissende kinderen (Sneek) en It feintsje fan Menaam (Menaldum).
Plekjes om te ontdekken
Een fietstocht langs alle beelden van Suze Boschma-Berkhout is een heerlijke tocht om te maken, maar valt helaas buiten het bereik van GrootHeerenveen. Toch: er zijn vast nog genoeg plekjes die Janita Baron moet gaan ontdekken om over te schrijven in GrootHeerenveen. Wat wil jij graag in de spotlight zetten én vooral ook waarom? Laat het weten via redactie@grootheerenveen.nl.
