It Fryske Gea luidt noodklok over beheer van heidegebieden in Fryslân

De werkwijze is door verschillende factoren veel intensiever en duurder geworden. De toekomst van het heidegebied is in gevaar, stelt districtshoofd Michel Krol van de natuurbeschermingsvereniging. “Wy steane op in kantelpunt. Der moat wat barre, de situaasje is ûnhâldber.”

Het beheer van de heidegebieden in Fryslân stelt It Fryske Gea voor een probleem. De werkwijze is door verschillende factoren veel intensiever en duurder geworden. De toekomst van het heidegebied is in gevaar, stelt districtshoofd Michel Krol van de natuurbeschermingsvereniging. “Wy steane op in kantelpunt. Der moat wat barre, de situaasje is ûnhâldber.”

It Fryske Gea beheert in Fryslân zo’n 244 hectare heideland waarvan It Mandefjild bij Bakkeveen, de Delleboersterheide bij Oldeberkoop en de Schaopedobbe bij Elsloo de grootste en bekendste gebieden zijn. Het onderhoud is altijd een kostbare aangelegenheid geweest, maar de laatste jaren rijzen de kosten de pan uit. Michel Krol: “Wy jouwe jierliks sa’n 150.000 euro ekstra út neffens foarhinne.” Waar It Fryske Gea voorheen gemiddeld € 750, per hectare voor onderhoud tekort kwam, is dat bedrag opgelopen naar bijna duizend euro. Het totale tekort bedraagt jaarlijks € 180.000,-. Ondanks de extra middelen en inspanning wordt volgens Krol nog niet de benodigde inzet geleverd. “It soe yntinsiver moatte; wy sjitte tekoart.”

Intensieve werkzaamheden in de lente conflicteren met kerntaak
Dat heidebeheer meer vraagt is mede het gevolg van een sterk verhoogde ammoniak-depositie en een hogere CO2-concentratie in de atmosfeer. Factoren die leiden tot een versnelde kolonisatie door bomen en gras van de heidegebieden. De missie van It Fryske Gea is dit tegen te gaan. Krol: “Yn it ferline moasten se hurd wurkje om der wat fruchtbers fan te meitsjen, no dogge wy dat om de grûn skraal te hâlden.”

Om de snellere groei van bomen en gras af te remmen, hebben de gebieden structureel onderhoud nodig. Daarvoor ontbreken middelen en menskracht, maar de situatie is complexer, legt Krol uit. De groeispurt is in het voorjaar is het moment om ontluikende natuur aan te pakken, maar intensieve werkzaamheden in de lentetijd conflicteren met de kerntaak van de natuurbeschermingsorganisatie: de bescherming, het beheer en de ontwikkeling van natuurgebieden

Het voorjaar is de periode waarin amfibieën uit de winterslaap ontwaken, vlinders weer op de proppen komen en bepaalde vogelsoorten broeden. Het laatste wat een natuurbeschermer wil is volgens Krol dit proces verstoren. “Kinst it hast net goed dwaan. We besykje it wurk yn tiid en romte sa goed mooglik te ferdielen. Dat falt net ta, mar is ek boeiend en learsum.”

Schaapskuddes
It Fryske Gea beheert de heidegebieden met schaapskuddes. De komst van de wolf heeft ertoe geleid dat schapen dagelijks begeleid worden door een herder. Twee wolvenaanvallen waren aanleiding om Maremma berghonden aan te schaffen, een Italiaans ras dat voor bewaking van vee gefokt wordt. De honden zijn sinds de herfst van vorig jaar in opleiding.

De inzet van de kuddewaakhonden verloopt niet helemaal zoals gewenst. Enerzijds als gevolg van ziekte van een van de herders, anderzijds door het gedrag van publiek dat de natuurgebieden bezoekt.

Publiek op afstand houden
De Maremma’s reageren sterk op alles wat in hun ogen een bedreiging voor kudde of herder vormt. Dat leidt in de praktijk tot ongewenste situaties en vertraagt het leerproces van de honden. Krol: “As minsken rêstich foarby rinne, is der neat te rêden, mar faak komme se tichterby of roppe nei de herder. Dêr reagearje de hûnen op en dan is it ‘feest’.”

Om conflictsituaties te voorkomen, heeft It Fryske Gea in een aantal gebieden publieksrasters geplaatst. Een lelijk gezicht, vindt Krol. “Wy brûke rasters net om skiep binnen te hâlden, mar om publyk te kearen en op ôfstân te hâlden. Dat is de omkearde wrâld.” Het gebruik van publieksrasters is bovendien arbeidsintensief en duur.

De problemen worden vooral veroorzaakt door hondeneigenaren. De grote meerderheid, aldus Krol. “Dat docht bliken út de sifers. Yn ús gebieten dêr’t hûnen net tastien binne, komme folle minder besikers.” Ook de aantallen helpen niet. “Ik ha heard dat yn Bakkefean jierliks 300.000 minsken komme. Gjin oantallen dy’t je mei in natuergebiet assosjearje.”

Grote grazers
Naast schapen zet It Fryske Gea grote grazers in, zoals Nederlandse landgeiten, runderen en exmoorpony’s, die geschikter zijn om de explosieve groei van bomen te beteugelen. De inzet van deze dieren staat onder druk vanwege bezwaren van de stichting Annemieke die vindt dat de natuurbeschermingsorganisatie het vee onvoldoende beschermt tegen de wolf. De stichting heeft vanuit de huidige wetgeving een punt, geeft Krol toe. “Mar it spilet ús parten en kin de útdaging noch folle grutter meitsje.”

Gifspuit in plaats van vlinders
Er zijn meer ontwikkelingen die het werk van It Fryske Gea bemoeilijken. Zo had It Fryske Gea bij de Schaopedobbe bij Elsloo een goede samenwerking met een boer. Die werd, als piekbelaster, echter uitgekocht. De grond werd verkocht en wordt nu gebruikt voor de kweek van aardappelen, lelies en zilveruitjes. “Dêr giet ien kear yn de wike de gifsspuit oerhinne en wy hawwe der gjin flinters mear. Dat kin net de bedoeling wêze fan it belied”, aldus Michel Krol.

Vijf over twaalf
Tel de effecten van klimaatverandering erbij op en het is vijf over twaalf, vindt districtshoofd Michel Krol, die naar de politiek wijst. Subsidies vanuit Den Haag en Europa worden volgens hem ad hoc ingezet, terwijl een structurele aanpak nodig is. “Ik wol net ûntankber klinke; it is moai dat we jild krije, mar it is mear in bonke dy yn it hok fan de hûn smiten wurdt sadat er efkes stil is.”

Krol vindt het slecht dat er veel belastinggeld wordt geïnvesteerd in niet-duurzame oplossingen. Financieel gezien zou volgens hem stoppen met heidebeheer de beste oplossing zijn, maar dat betekent verlies van unieke natuur en bio-diversiteit. “Dan groeit der bosk, mar de heide krijst nea werom. Minsken fine heide moai. Wêrom tinkst dat der san soad toeristen nei Drinte gean om te fytsen?”

Zes procent versnipperd bos
Er moet volgens Krol snel wat veranderen om de unieke habitat van het heidelandschap veilig te stellen. De ervaringen uit het verleden stemmen somber. In de honderdjarige geschiedenis van It Fryske Gea is volgens Krol tachtig procent van de bio-diversiteit verdwenen. “Dan soest tinke kinne: wy hawwe weardeleas wurk levere as natuerorganisaasje.”

De praktijk is genuanceerder. Door mondiale ontwikkelingen en voor Nederland specifieke omstandigheden staat de natuur in ons land onder grote druk. Krol wijst op Duitsland, dat net als Nederland een intensieve veehouderij heeft, maar over veel meer natuurgebied beschikt. “Dútslân hat tritich persint bosk, dêr dreame wy fan. Wy hawwe seis persint en dat is ek noch fersnippere.”

Gelukkig zijn er gunstige ontwikkelingen. Kortgeleden werd een nieuwe groeiplek van de klokjesgentiaan ontdekt op een plek waar vijftien jaar geleden nog aardappelen groeiden. Een voor heidebeheerders icoonsoort en een hartverwarmende ontwikkeling, aldus Krol die positief afsluit. “It is sa’t Ede Staal sjongt: ‘It het nog nooit, nog nooit zo donker west of ‘t wer altied wel weer licht’.”

Mandefjild biedt volop variatie

In het gebied van GrootSa! vinden we het Mandefjild, ook wel bekend als de Bakkefeansterdunen. Dit is een bijzonder landschap met afwisselende omstandigheden. De variëteit van open heide, stuifzand en bos maakt dit gebied tot een bijzondere omgeving. Wie er wandelt, kan telkens iets nieuws ontdekken. Een mooie reden om deze herfst eens een ommetje te maken en te genieten van het landschap rondom Bakkeveen. En met een beetje geluk kom je de schaapsherder met zijn honden en schapen tegen of de kudde exmoorpony’s.

De paarse gloed van de bloeiende heide is inmiddels alweer grotendeels verdwenen. Toch is het heidegebied bij het Opsterlandse Bakkeveen ook in deze periode van het jaar een bezoek meer dan waard. De Bakkefeansterdunen, de heide fan Allardseach en het Mandefjild veranderen langzaam van kleur en sfeer. De eerste herfsttinten verschijnen, terwijl de open heide en het stuifzand zorgen voor weidse uitzichten.