Grafschilder Jimmie de Haan uit Langezwaag houdt met penseel herinneringen levend
LANGEZWAAG - Het schilderen van letters en cijfers op grafmonumenten is een techniek die uiterste precisie vraagt. Jimmie de Haan uit Langezwaag heeft zich ontpopt tot een specialist op dat gebied. Zijn bedrijf legt zich toe op grafonderhoud in de breedste zin des woords. “Op vrijwel elke grafsteen die ik onder handen krijg, moet doorgaans ook schilderwerk worden uitgevoerd. Ik heb een prachtig ambacht en ook een eervol en dankbaar beroep.”
Het schilderen van letters op grafmonumenten is een vorm van conserverend schilderwerk die zelden aandacht krijgt, maar waarin dezelfde principes gelden als bij traditioneel schilderwerk: voorbereiding, materiaalkeuze en precisie bepalen de kwaliteit. De grafschilder werkt op natuursteen, waar het nieuw aanbrengen of bijwerken van (verweerde) belettering niet alleen technisch, maar ook esthetisch en symbolisch vakwerk vereist. Onder de bedrijfsnaam Grafonderhoud J. de Haan legt de 43-jarige Jimmie de Haan zich toe op dit specialisme.
Daarnaast biedt hij opdrachtgevers diensten zoals het ruimen van graven, rechtzetten van grafstenen bij verzakkingen, het schoonmaken, opnieuw schuren en polijsten van stenen, renovatie van natuurstenen vloeren en het vervangen van het grind. “Tachtig procent van mijn werkzaamheden omvat onderhoud en restauratie, de overige twintig procent is nieuwe grafstenen plaatsen en teksten bijzetten”, legt hij uit. “Verder knap ik oorlogsmonumenten op. Vooral in de aanloop naar 4 mei heb ik het daar druk mee.”
Jong geleerd
De Haan werkte aanvankelijk in de binnenvaart en later op een jachtwerf, maar deed al op jonge leeftijd ervaring op in het werken op een begraafplaats. “Mijn vader was van beroep grafdelver op meerdere begraafplaatsen in de gemeente Opsterland. Hij deed ook grafsteenrestauraties en onderhoud op enkele kerkhoven in de regio. Ik hielp hem vaak met dit werk en stak daar veel van op. Daarnaast deed ik veel kennis op bij een grafsteenhouwerij”, vertelt hij.
Door de jaren heen bleef De Haan zijn vader bijstaan en zo rolde hij uiteindelijk in het vak. “In 2021 ben ik mijn eigen bedrijf begonnen. Mijn broer werkt nu twee dagen in de week mee en verder springen m’n vader, m’n echtgenote, onze dochter en zoon regelmatig bij. Grafonderhoud is voor mij - behalve een prachtig ambacht - ook een heel eervol en dankbaar beroep.”
Werkgebied
De Haan zijn werkgebied omvat de provincies Groningen, Drenthe, Fryslân, Overijssel, de kop van Noord-Holland en delen van Gelderland/Overijssel. Hij heeft inmiddels onderhoudscontracten lopen met negentig begraafplaatsen, zowel van gemeenten als van kerkgemeenschappen, en zorgt ervoor dat alle grafstenen er weer netjes bij staan. Daar zit uiteraard ook schilderwerk bij. “Zo’n begraafplaats is mijn visitekaartje. Als het er keurig bij staat, ben ik daar trots op en krijg ik vaak ook positieve respons van mensen in die plaats.”
Het interview met De Haan vindt plaats op de katholieke begraafplaats in Sint Nicolaasga, waar hij de - door weer en wind - vervaagde letters op een grafmonument van Vietnamees marmer opnieuw met verf en penseel moet aanbrengen. De Fries vertelt dat het vroeger gebruikelijk was om voor een grafsteen van Belgisch hardsteen te kiezen. “Dit materiaal was namelijk gemakkelijk verkrijgbaar en betaalbaar. Je ziet ze vandaag de dag nauwelijks meer op kerkhoven. Vooral als ze op een schaduwrijke plek staan, doet zich op zo’n steen al vrij snel groen- en vuilaanhechting voor, wat uiteraard ten koste gaat van de uitstraling.”
“De meeste mensen kiezen vandaag de dag voor granieten grafstenen, omdat deze uitstraling hebben en vooral ook duurzaam en eenvoudig te onderhouden zijn. Het is hard en dicht materiaal, bestand tegen regen, vorst en wind. Een goed gepolijste granieten steen stoot water af en gaat extra lang mee. Er is ook een categorie mensen die voor een marmeren grafsteen kiest, maar bij zo’n steen doet zich al snel vuilaanhechting voor. Dat komt omdat marmer veel poreuzer is dan graniet en daardoor is het lastig schoon te houden, zodat het al relatief snel de grijze kleur van Belgisch hardsteen krijgt. Kalksteen zie je vooral terug in oudere grafstenen, maar is minder duurzaam en kan door weer en wind sneller slijten”, aldus De Haan.
Grafletters
De ondernemer uit Langezwaag legt uit dat op marmeren en granieten grafmonumenten bijna standaard verdiepte letters en cijfers worden aangebracht en dit gebeurt machinaal bij de steenhouwerij, waarbij men technieken als zandstralen of frezen gebruikt. Daarna worden ze nog handmatig met verf ingekleurd. “Ik breng in mijn werkplaats zelf ook verdiepte letters aan, als een project daarom vraagt. Er is ook de mogelijkheid om te kiezen voor bronzen letters. Deze letters worden ‘opgelegd’ op de grafsteen en bevestigd met pinnen en tweecomponentenlijm. Een nadeel is dat brons op den duur verkleurt. Rvs-letters zijn ook mogelijk, maar dat is wat een arbeidsintensiever en een bewerkelijker proces en daardoor ook duurder.”
“Op grafstenen van Belgisch hardsteen zie je nog ambachtelijk met de hand gehakte cijfers en letters als het resultaat van het wegbreken van de steen rondom de letters, maar dat is vanwege de arbeidskosten veel duurder. Eigenlijk kiezen de meeste mensen tegenwoordig voor geschilderde grafletters”, zegt De Haan. Hij werkt bij het opnieuw beletteren uitsluitend met sneldrogende Akemi-letterverf. “Dit is een ééncomponentenlak op basis van luchtdrogende alkydhars die weers- en uv-bestendig is en een hoge dekkracht heeft. Het is verkrijgbaar in verschillende kleuren, zoals wit en antiek goud.”
Voor- en schilderwerk
Het proces van het opnieuw schilderen van de belettering en cijfers begint altijd met een grondige reiniging van de ondergrond. Bij de marmeren grafsteen in Sint Nicolaasga laat De Haan zien hoe hij dat aanpakt. Oude verfresten, vuil en biologische aanslag worden eerst door hem met water en pH-neutraal schoonmaakmiddel onder hogedruk verwijderd, zonder het oppervlak te beschadigen. “Vooral bij verdiepte letters is deze aanpak handig. Maar het komt ook voor dat ik de oude belettering schuur met een diamantblokje, korrel 120. Of dat ik een afbijt nodig heb. Na dit voorwerk is het belangrijk dat je op een droge ondergrond de letters kunt schilderen. Daarvoor zet ik altijd een gasbrander in”, legt hij uit.
“Dan kan ik vervolgens de grafletters opnieuw schilderen. Grondverf is niet nodig, alleen bij nieuwe grafstenen kies ik altijd voor een Akemi-spuitprimer als goede hechtlaag”, vertelt De Haan. Vaak proberen particulieren zelf grafsteenletters opnieuw te schilderen, maar dat brengt risico’s met zich mee. Een verkeerde verfsoort of onjuiste voorbereiding kan het natuursteen blijvend aantasten”, waarschuwt De Haan.
Hij voert al zijn werk doorgaans ter plaatse uit. Alleen bij grotere schade wordt de grafsteen meegenomen naar zijn werkplaats in Langezwaag. De Haan schildert letters en cijfers, afhankelijk van de klus, met penselen van uiteenlopende grootte. “De standaardkleuren van grafletters zijn zilver, wit, zwart en crème”, zo vertelt hij. “Daarnaast is er de laatste jaren steeds meer vraag naar uitbundiger kleuren en symbolen. Bijvoorbeeld op kindergrafstenen. Ook bij gedenkplaten in urnenmuren komt letter- en cijferschilderwerk kijken. Ook hiervoor word ik soms ingeschakeld.”
Recycling grafstenen
Naast zijn drukke grafonderhoudswerkzaamheden biedt De Haan sinds kort ook een eigen grafsteenmerk: Durasteen. “Dat is ontstaan uit mijn wens om verspilling tegen te gaan in de grafstenenindustrie. Traditioneel worden grafmonumenten na een bepaalde periode verwijderd en vernietigd, ondanks dat het natuursteen vaak nog in uitstekende staat verkeert. Dit vind ik zonde, vooral omdat natuursteen een materiaal is dat de natuur zelf heeft gevormd over honderden miljoenen jaren. Al snel zag ik dat het veel duurzamer is de grafstenen te recyclen. Door ze af te slijpen en te polijsten, zijn ze weer als nieuw en klaar voor een tweede leven.”
“Door onder de merknaam Durasteen gebruikte grafstenen te vernieuwen, maak ik ze opnieuw beschikbaar. In mijn webshop en in de inspiratietuin naast mijn bedrijfspand in Langezwaag kunnen bezoekers verschillende gerecyclede grafstenen bekijken. Wanneer iemand een steen heeft gevonden die hem/haar aanspreekt, geef ik deze een frisse, eigentijdse uitstraling, terwijl de oorspronkelijke kwaliteit behouden blijft. Het eindresultaat is een grafsteen die er zó goed uitziet, dat hij niet van nieuw te onderscheiden is”, vertelt De Haan.
Kerkhof Oterdum
Een bijzonder project dat De Haan recent afrondde, was op de Waddenzeedijk (foto) nabij Delfzijl. “Op die lokatie was vroeger het dorpje Oterdum gevestigd. In de jaren zeventig is deze plaats gesloopt om ruimte te maken voor een verbreding van de zeedijk van de Eemsmonding. Het oude dorpskerkhof met 53 grafstenen boven op deze dijk moest dit jaar, in opdracht van een stichting, door mijn bedrijf worden gerestaureerd. Dat was een kwestie van rechtzetten van zerken, reinigen, herstellen van scheuren en opnieuw schilderen. Ik vond het een heel mooie opdracht”, vertelt hij.
Lees ook
