“Sinterklaas komt helemaal niet uit Spanje, maar uit Turkije”, zegt Sieger Bijsterveld (87) uit Joure. “En ook beschikte hij beslist niet over een stoomboot.” Bijsterveld kan het weten. Hij heeft intussen een meter aan boeken over de Sint verzameld en heeft ze ook allemaal gelezen. Sieger Bijsterveld, schrijver van Friestalige toneelstukken voor volwassenen en kinderen, moet worden gezien als een autoriteit als het gaat om Sinterklaas. In ons maandblad vertelt hij over de goedheiligman en de mythe van 5 december. “Ons sinterklaasfeest is gebaseerd op een boekje uit 1850.”
“Hoe meer je gaat lezen en onderzoeken, des te meer je er achter komt dat je een scheiding moet maken tussen Sint-Nicolaas, de heilige, en Sinterklaas, de giftbrenger”, zegt Sieger Bijsterveld. “Het grijpt wel in elkaar, maar het zijn twee aparte verhalen.”
Folklore
Bijsterveld: “Sinterklaas zoals wij die kennen wordt alleen maar gevierd in ons land en in Vlaanderen. In andere landen kennen ze Sinterklaas ook, maar niet als giftbrenger. Wij vieren op 5 december Sinterklaas en dan zingen we ‘Sinterklaas is jarig’, maar op die dag is hij helemaal niet jarig. En dat hele verhaal dat ie uit Spanje komt klopt óók niet, hij is er nog nooit geweest. Er zijn mensen die het een sprookje noemen, maar Sinterklaas is folklore. En omdat het folklore is vind ik het ook helemaal niet een probleem dat we afscheid hebben genomen van Zwarte Piet en hij een roetveegpiet is geworden.”
Het precieze jaar weet Bijsterveld niet meer, maar we houden het op eind tachtiger jaren, toen hij op de radio een programma hoorde over Sinterklaas. “Ik dacht: ‘Elk jaar vieren we Sinterklaas, op zijn Hollands, maar wat is het eigenlijk een interessant onderwerp’. Want er is zo veel méér mee verbonden: waarom was Zwarte Piet zwart?; waarom had hij een roe?; waar komt het grote boek vandaan?; en waarom draagt Sinterklaas zo’n enorme ring? Ik wilde daar wel eens wat meer van weten. Maar om daar achter te komen, viel niet mee. Het enige dat ik kon vinden was een boekje met de titel ‘Sint-Nicolaas, milde gever’, van Jan Rijsterborgh, leraar Engels aan de hogeschool in Amsterdam. Later zag ik dat er ook nog een Duits boek was.”
Bisschop van Myra
De figuur van Sinterklaas is gebaseerd op bisschop Nicolaas van Myra, volgens de bronnen in de vierde eeuw na Christus geboren en getogen in de Romeinse provincie Lycië, in de havenstad Patara, gelegen aan de ‘Mare Nostrum’ (‘Onze Zee’; in deze tijd de Middellandse Zee), vlakbij Myra, ook een havenstad. Het gebied hoort pas veel later bij Turkije, en in de tijd van Nicolaas sprak men daar Grieks. Sint-Nicolaas is dan ook een Griekse bisschop. In 550 werd hij door de Grieks-Katholieke kerk heilig verklaard. Aardig om te weten is dat het woord ‘Sinterklaas’ een verbastering is van (het heilige) ‘Sintheer’ Nicolaas.
Overigens moet je volgens Sieger Bijsterveld grote vraagtekens zetten bij de bewering dat de man echt heeft geleefd. Bijsterveld: “Een kleine vijfhonderd jaar nadat hij geleefd zou hebben, verschijnen er verhalen van de hand van een abt over wat een geweldige man Sintheer Nicolaas zou zijn geweest. Het laatste boek dat ik erover heb gelezen zegt dat hij honderd jaar later zou hebben geleefd dan dat tot nu toe werd aangenomen. Maar het is zo moeilijk na te gaan allemaal, en je weet hoe dat gaat met mondelinge verhalen. Die veranderen. Wanneer hij geboren is weten we niet, hoe lang hij geleefd heeft weten we ook niet, zelfs of hij überhaupt geleefd heeft, weten we niet. Hij is zéker niet op 5 december geboren en dus ook niet jarig op 5 december. Op 6 december is hij gestorven. Het was een kerkelijke gewoonte om bij het sterven van een heilige die dag als naamdag te gebruiken.”
De avond vóór de naamdag van Sint-Nicolaas wordt dan ook gevierd. Dan is het sinterklaasavond of pakjesavond. Vergelijk het maar met Kerstmis en kerstavond, de avond ervóór, op 24 december.
Prenten- en versjesboek uit 1850
Het Sinterklaasfeest in Nederland is al eeuwenoud en gebaseerd op bestaande legendes rond Sint-Nicolaas. In 1850 kwam er voor het eerst een prentenboek met versjes voor kinderen uit: ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’ van Jan Schenkman. “Op dát boekje is de viering van ons hele sinterklaasfeest gebaseerd”, zegt Bijsterveld gedecideerd. “De roe of gard was oorspronkelijk een attribuut van Sinterklaas, maar is later overgegaan naar zijn knecht. Oorspronkelijk was het ook Sinterklaas zelf die strafte. In het boekje van Schenkman lijkt de knecht van Sinterklaas het meest op een Indonesische knecht. Ook met die kleding. ‘Zwarte Piet’ als naam is nog jong en pas ontstaan aan het eind van de negentiende eeuw. Dan draagt hij de kleding zoals we die nu kennen. Het groeit, want het is folklore. Die ontwikkelt zich.”
Klinkklare nonsens
In het boek van Schenkman komt voor het eerst ook de aankomst per stoomboot voor en beschrijft Schenkman hoe Sint-Nicolaas op 6 december weer vertrekt. In de eerste druk per luchtballon en in de tweede druk per trein. Bijsterveld: “In het boek komt hij uit Spanje. Uit dat land komen meer exotische dingen en voor kinderen was het heel geloofwaardig dat Sinterklaas uit Spanje kwam. Spanje werd overheerst door de Moren en daar komt ook het verhaal vandaan dat Zwarte Piet een Moorse knecht is. Klinkklare nonsens. De rode mantel, de ring, het Bijbelboek, het zijn tekenen van waardigheid en horen allemaal bij het bisschop zijn.”
Met alle informatie die Sieger Bijsterveld tot zich nam, is hij lezingen geven, ondersteund door beelden waarmee hij dia-overvloeiseries maakte. Hij schreef erover in tijdschriften en was af en toe te beluisteren bij Omrop Fryslân. Daarnaast schreef hij sinterklaassprookjes. “Alles wat ik zeg kan waar zijn,” besluit hij, “maar het kan ook verzinsel zijn. Het enige dat waar is, is dat onze sinterklaasviering gebaseerd is op het boekje van Schenkman.”
Tekst en foto’s Richard de Jonge
