Mini Theater speelt ‘Toffe Jongens!’ - Na twee jaar uitstel eindelijk op de planken

Het vergde veel geduld en improvisatievermogen, maar op woensdag 4 mei gaat dan eindelijk het theaterstuk ‘Toffe Jongens!’ van Mini Theater Friesland in première. De voorstelling over het joodse gezin Tof uit Heerenveen zou twee jaar geleden al opgevoerd worden in het kader van 75 jaar bevrijding, maar dat kon vanwege de coronamaatregelen niet doorgaan.

“Het einde van de laatste lockdown kwam nog net op tijd”, vertelt theatermaakster Ineke de Vries (1963) uit Heerenveen. “Had de periode waarin niets kon of mocht nog langer geduurd, was het onmogelijk geweest de voorstelling op tijd af te hebben.” Ineke kan bijna niet wachten tot 4 mei als het stuk ‘Toffe Jongens!’ voor een uitverkocht Posthuis Theater ten tonele wordt gebracht. “De repetities zijn in volle gang en we zitten op schema.”

 

 

Aanleiding

 

Het Posthuis Theater ligt op een steenworp afstand van de Lindegracht waar het joodse echtpaar Bram en Johanna Tof in de Tweede Wereldoorlog hun textielwinkel had. Ineke stelde dit echtpaar centraal in het theaterstuk, naast het echtpaar Joop en Teun Overdiep, dat samen met een aantal Heerenveense middenstanders zorgde voor de onderduik van vele Joden in de regio. Met dit verhaal kwam Ineke de Vries in 2012 al in aanraking. Het verhaal pakte haar en ze vond dat dit stukje geschiedenis verteld moest worden. In de aanloop naar de 75-jarige herdenking en bevrijding begon ze in 2019 uit te zoeken wat er zich destijds precies moet hebben afgespeeld. Ze deed onderzoek, sprak met nabestaanden en besloot het verhaal als theatervoorstelling te schrijven.

 

 

Bram en Johanna Tof

 

Het verhaal van ‘Toffe Jongens!’ begint bij het uitbreken van de oorlog. Abraham (Bram) Tof is dan 35 jaar, zijn vrouw Johanna Wolf is 29. Een gevaarlijke en onzekere tijd breekt aan voor het joodse echtpaar. Desalniettemin wordt hun zoontje Moritz in 1941 geboren. Maar in augustus 1942 begint het onheil als Bram van de SD, de Sicherheitsdienst in Crackstate, een oproep krijgt dat hij zich moet melden voor transport naar Westerbork. Bram komt in contact met ‘smid’ Jan de Jong, die hem te hulp schiet. De Jong heeft een smederij aan de Dracht en is een belangrijk man in het verzet. Hij zorgt er samen met anderen voor dat Bram naar een onderduikadres in Katlijk wordt gebracht, bij weduwe Sietske van der Spoel in ‘de Maeibosk’. Ook Johanna wordt naar dit adres gebracht, nadat ze in oktober 1942 de sleutel van de winkel moest inleveren. De kleine Moritz is dan anderhalf jaar oud, maar een huilende baby zou te veel opvallen. Hij wordt van zijn ouders gescheiden en komt terecht bij een gezin in Burgum.

 

 

Allemaal helden

 

Ineke vertelt hoe ze in de greep raakte van het verhaal van de familie Tof. “Voor mij zijn de betrokkenen allemaal helden. Met gevaar om verraden en opgepakt te worden ontfermden vele Heerenveners zich over het gezin Tof. Dat moet enorme impact in die tijd hebben gehad. Het zijn die kleine details, die het verhaal zo aandoenlijk maken. Deze mensen waren zo behulpzaam en lief voor elkaar.”

 

Elk gesprek met nazaten leverde voor Ineke weer nieuwe informatie op. Zo kreeg baby Moritz blauwe vloeistof in zijn arm gespoten, opdat Bram en Johanna zeker wisten dat hij hún zoon was en er bij de hereniging geen twijfel ontstond. Ineke kan het amper bevatten dat het zo moet zijn gegaan. “Het idee alleen al dat je je kindje af moet staan.” Ook werd de inboedel en inventaris van de familie Tof veiliggesteld en zamelden de middenstanders zo’n honderd gulden in zodat het gezin na de oorlog de winkel weer kon opstarten. “En honderd gulden was in die tijd best een hoog bedrag”, vertelt Ineke. “Op klaarlichte dag hebben ze het huis van Bram en Johanna leeggehaald en de spullen opgeslagen. Alles is bewaard gebleven. Kun je het je voorstellen?”

 

 

Doorzettingsvermogen

 

Gaandeweg werd het verhaal dat Ineke wilde vertellen steeds completer en kwamen alle verhaallijnen samen. Ineke werkte het hele verhaal uit en schreef zelf de dialogen. “Nieuwe informatie en feiten heb ik weten in te passen, omdat ik vond dat het bij het verhaal paste en tijdens het repeteren werden de dialogen steeds meer verfijnd.” Wat haar verraste was dat spelers en crewleden zelf óók op onderzoek uitgingen via bijvoorbeeld internet. “Kennelijk doet het toch wat met de mensen als ze met dit verhaal in aanraking komen. Dan willen ze er zelf ook meer van weten. Echt heel bijzonder”, vindt Ineke.

 

Ineke scheef het stuk in de zomer van 2019 en de eerste repetities vonden plaats in september van dat jaar. Het stuk is met andere woorden al bijna drie jaar onderweg. “Sindsdien is de groep spelers wel voor een deel van samenstelling veranderd”, vertelt Ineke. “De kern is gelukkig gebleven, maar we moesten regelmatig op zoek naar nieuwe spelers, omdat er mensen vanwege diverse redenen moesten afhaken. Het heeft veel inspanning gekost en we moesten ook steeds weer een nieuwe start maken na een lockdown. Aan doorzettingsvermogen bij iedereen heeft het niet gelegen.”

 

 

Nabestaanden

 

Bijzonder is dat ook veel nazaten van de betrokkenen uit die tijd bij de voorstelling aanwezig zullen zijn. Ook Moritz Tof, inmiddels in de 80 en woonachtig in Bussum, zal erbij zijn. Hoe speciaal moet dat zijn om een theaterstuk bij te wonen dat over jezelf, je eigen familie gaat in een tijd wat toen de harde realiteit was en bepalend voor je verdere leven is geweest.

 

Mini Theater Friesland speelt ‘Toffe Jongens!’ op woensdag 4 mei, dinsdag 10 mei en dinsdag 17 mei in het Posthuis Theater in Heerenveen. Voor 10 en 17 mei zijn nog kaarten verkrijgbaar via het Posthuis Theater.

 

 

Tekst en beeld: Ynte Dragt